Kirmen Uribe: «Euskal idazle moduan, nirekin euskara zihoan, eta uste dut “enbaxadore” izate hori pixka bat zama ere izan dela»

(Versión en castellano aquí)

Eguerdiko 12ak Donostian. Udarako egun eguzkitsua. Kotxean sartu eta abiatu gara. Kirmen Uribe zain daukagu Ondarroan, bere jaioterrian. Kirmen ameslaria da. Eta Euskal Herriko herri txiki batetan jaiotako norbaitentzat ametsezinak diruditen gauzak lortu ditu bere bizitzan. 4 eleberri eta 2 poema-liburu argitaratu ditu, besteak beste. 2009. urtean Espainiako narratiba sari nazionala jaso zuen Bilbao-New York-Bilbao nobelarengatik. Bere lanak 20 hizkuntzatara itzuli dira, errusiera eta japoniera barne.

Gaur egun New Yorken bizi da Kirmen bere familiarekin. 2018an joan ziren hara bizitzera, New Yorkeko liburutegi publikoak eskaintzen duen Cullman Center bekari esker. Gaur egun NYU unibertsitateko irakaslea da. Hala ere, udarak Euskal Herrian iragaten dituzte, eta gaur Ondarroan eguna elkarrekin pasatzeko eskaintza onartu digu.

Elkarrekin esnatzeko ordua, zure hirugarren eleberria, film bilakatzeko bidean dago. Asier Altunak zuzenduko du, Txintxua films ekoiztetxearen eskutik. Pozik?

Kixirena [Altuna] poz handia izan da, bai. Liburua oso egokia da zinemarako, ez bakarrik niretzat, euskaldunontzat oro har. Gerraostean zer gertatu zen ez da sekula kontatu. Beraz, oso pozik nago pelikularekin, garai hori kontatuko duelako, eta gainera emakume baten ikuspegitik.

Nondik abiatu zinen liburua idazteko?

Liburua hasten da koadro batekin: 1927an, jai bat margotu zuen Gezalak. Ordura arte, euskal dantzak izaten ziren festak, Arrueren estiloan adibidez, baina tipo honek erabaki zuen pintatuko zuela jai bat gauez, eta jazz talde batekin. Gainera, margolaneko pertsonaiak dantzan ari dira, koadroak mugimendua islatzen du, eta tronpeta jotzen ari dena da, hain zuzen, nobelako protagonistaren senarra, Txomin Letamendi. Jai hura Manu Sotak muntatu zuen, bere familian aberatsak ziren, baina euskaltzaleak, eta horregatik dena galdu zuten gerraren ostean. Sotak Cambridgen ikasi zuen, eta Lorca eta hauen laguna izan zen. Esaten dute gaya zela. Oso liberala zen, zentzu onean. Eta hark eraman zuen [Jose Antonio] Agirre Columbiara, hark lortu zion tokia han, eta lehenengoa izan zen espioi ingeles eta estatubatuarrekin kontaktuan jartzen.

Kontua da gero erabateko ahanzturan erori zela Manu Sota, eta baita bere belaunaldi osoa ere. Manu Sota, euskal selekzioa asmatu zuen tipoa, Eresoinka ikuskizuna muntatu eta Europan zehar zabaldu zuena, nazien kontra borrokatu zena, erabat ahaztu genuen guk geuk.

Bai Mussche bai Elkarrekin esnatzeko ordua gertakari historikoetan oinarriturik daude; nola ulertzen duzu fikzioaren eta errealitatearen uztarketa?

Nik uste dut iraultza handi bat egon dela XXI. mendean, erabat apurtu dira mugak ez-fikzioaren eta fikzioaren artean: nork esaten du zerbait benetakoa den edo ez? Hor mugak ez daude ondo definituta, eta gainera idazleari gustatzen zaio hor ibiltzea, ez-fikzioa fikzionatzen. Pasa den mendean, 80eko eta 90eko hamarkadan, idazleak joan ziren oso mundu imajinatiboetara, errealitatetik alde egin zuten nolabait; hori izan zen joera nagusia, Borgesen eraginez batez ere. 1990-2000 hamarraldien buelta horretan, ordea, idazleek erabakitzen dute errealitatera itzultzea: ez dago zertan pertsonaia bat asmatu nobela batek funtzionatu ahal izateko. Benetako pertsona bat hartu, eta nobela bat idatzi. Hor Emmanuel Carrère hasi zen horretan batez ere, hasi zen benetako istorioak kontatzen, baina nobela gisa. Oso interesgarria da mugak hauste hori, idazleok beti gara transgeneroak, edo genero fluidokoak, batetik bestera egiten dugu jauzi: saiakera, fikzioa, poesia bera ere integratzen ditugu nobeletan. Idazlea oso libre bilakatu da azken denboran. Eta hortik doaz nire lanak.